1. So`fiy jang san`ati nima? U qanday maksadga hizmat qiladi?

Olomonga chikmasdan donishmand bulaman, jangga chikmasdan jangchi bulaman.

So`fiy maqomi

Inson shundaj mukammal mavyudotki, uning jismonij, intellektual, ruhij imkoniyatlari cheksizdir. So`fiy jang san`ati ana shu mehanizmning mukammal darayada ishlash tamojillariga asoslangan. U insonning mohiyati bilan chambarchas boglik. So`fiy hrlatni holga ajlantiradi. Holatni holga ajlantiruvchi kuch, ya`ni musbat va manfij kuvvatning bir me`yorda yurishiga yerishtiruvchi vosita bu jang san`atidir.

So`fiy jang san`atidagi birinchi — yeng yukrri kurinish bu kishining uz atrofida boshkalar kira olmajdigan, har qanday ta`sir va havf - hatarni kajtaruvchi kuvvat tizimini yaratishga yerishuvidir. Jang san`ati bilan shugullanishdan asosij maksad ham kishining uzida, mavhum yenergetik darayada jang tizimini hrsil kdla olishi hisoblanadi. Mabodo, birorta odam sizga yahl bilan kelayotgan bulsa, sizdagi usha mavhum hrlatdagi jangni, zarbalarni kurib shashti kdjtadi. Kerakli zarbalarni olib kunglini vahm bosadi. Uning uzi nimaga tuhtab krlganini anik, anglab etmasligi mumkin, lekin ruhi sezadi. Natiyada tuhtab, sizga huyum kilish istagini yukrtadi. Mana bu urushishning asosij yo`li. Bu erda tilu kul bilan tepalashishga hech bir hoyat yuk. Organizmda shundaj mavhum jang san`ati tizimini yaratish bu birinchi boskich, ya`ni yukrri darayadir.

Ikkinchi boskich bordiyu rakib tuhtamadi dejlik, shunda yemocional yarayonni organizmdan chikarish orkali jang olib borish yo`li ishga tushadi. Oddij kilib ajtganda, dah.anaki jang boshlanadi. Bu tizim duk kilish, bakdoish bilan emas, balki suz, fikr zarbasi bilan rakibni engish san`atini namoyon yetadi. Ya`ni odam organizmidagi un turtta kuvvat markazlariga iyobij ta`sir yetish yo`li bilan rakibni yahdidan tushirish, yomonlikdan kajtarishga muvaffak, buladi. Tasavvur kiling-a, bir odam pichok bilan bostirib kelyapti. U bilan dangal yuzma - yuz kelish akldan emas. Lekin ma`lum masofada turib kuvvat ta`sirida uni daf yetish usullari mavyud. Bu urinda tegishli nuktaga huddi bir musht urgandek zarba berilib, u tinchlantiriladi yoki kulidan kuroli tushiriladi. Umuman olganda, uni behush jikitish ham mumkin. Bu tomoni kuvvat kuchi, niyatga boglik.

Uchinchi boskich: yeng kuji, istalmagan holat — tugridan tugri jangga kirishish. Ya`ni organizmdagi ichki kuvvat tizimini ishga solib, uni jismonij holatta chikarish usuli. Bu urinda rakibga ortikcha ziyon etkazmajdigan usullar ishga solinadi. Ammo hayot-mamot masalasi kundalang turganda, Pir uz muridiga shundaj deb urgatadi: «Sen shundaj zarba berginki, rakibing bu zarbangni sezmasin. U jangdan seni engdim deb chiksin. Ammo manziliga etib uhlaganidan kejin kajta urnidan turmasin». Bu ham barkamollikning darayasini kursatadi. Ushbu mukammal ichki kuvvat tizimi So`fiylarda hol darayasida mavyud buladi.

Ajni pajtda So`fiy jang san`ati kishiga atrofdan ta`sir kiluvchi salbij kuvvat tizimlariga karshi himoya — immun tizimini vuyudga keltiradi. Biz er yuzida ma`lum yamiyatda, odamlar orasida yashar yekanmiz, istasak-istamasak kupchilik bilan uchrashamiz. Bilib-bilmaj, angl ab-angl amaj millionlab salbij ahborotlar yarayoniga tusik. bulamiz. So`fiy jang san`ati tizimi yeng avvalo kishi organizmida mana shu salbij kuvvat tizimiga kalkrn bula oluvchi himoya — immun tizimini yaratadi. Ikkinchidan, agar so`fiy tabobat bilan shugullanadigan bulsa, u kasal bilan uchrashib uning tomir urishini tekshirar, davolar yekan, halk tili bilan ajtganda bemorning yukini uziga oladi. Ya`ni son-sanoksiz dardlar tabibga utadi. Birgina musbat kuvvat bilan bu «kora yuk»ni engib bulmajdi. Manfij kuvvatni manfij kuvvat bilangina daf yetish mumkin. Manfij kuvvatgina organizmga kirgan manfij kuvvatni kuvib chiqara oladi. Bu hrlat nafakat tabiblarda, balki bemor bilan yuzma-yuz keluvchi kupchilik kishilar hayotida ham har kadamda sodir buladi. Kimning himoya kobigi kuchli bulsa, unga bu ta`sir va aks ta`sir sezilmajdi.

So`fiy jang san`ati tizimining yukini kutarish uchun kishi uz organizmida botinij dasturlarni ujgotib, mukammallik pogonasiga etishi talab yetiladi. Tizimning bosh maksadi har bir shahsning uz-uzini anglash va barkamollik sari kadam kujishiga yakindan yordam berishdan iborat.

Olloh odamga halifamsan degan. Halifa boshkariluvchi emas, balki boshkaruvchidir. Odam uzini uzi boshkarishi kerak. Boshkarilmasligi lozim. Boshkarilmaslik uchun barkamollikka yerishish talib - yetiladi. Barkamollikka yerishishning yeng makbul yo`li - So`fiy jang san`atini yegallashdir.

So`fiy jang san`ati So`fiy amaliyotining tarkibij kismi. Inson kamoloti ruh va tananing ujgun takomil topishiga boglik yekan, bu ikki jihat tarbiyasini bir-biridan ajri olish mumkin emas.

Mendagi rushhyat — bu borlikdir,
Mendagi borlik — bu fikrdir,
Mendagi fikr — bu harakatdir,
Mendagi harakat — bu amaldir,
Mendagi amal — bu yaratishdir.

Donishmand So`fiy so`zi

Tan va ruhni chiniktirishning yo`l va usullari yuda kup. Masalan, yoga, kung-fu, karatye, tayekvando va hokazolar. Bu tizimlardan So`fiy jang san`ati tizimi avvalambor olij kuvvatdan fojdalanish dasturining afzalligi bilan keskin fark qiladi. Sodda kilib ajtganda, Olloh etti osmonni mukammal yaratgan bulsa, yoga tizimining darayasi turtinchi osmondir. So`fiylikning etishish darayasi — ettinchi osmon. Olloh ajtadi: «Yo`lovchiga yo`lni cheklamaganman, yo`llaring kup, yuraveringlar. Lekin darayalaring har hil buladi. Men uzim u yokda uz bahrlaringizni beraman».

Inson kuvvati nafas bilan chimbarchas boglik. Insonning nafas yo`li ikki hil — nafas olish va nafas chikarish yarayonida vokedir.

So`fiylar Ollohning kuvvatini nafas olish va chikarish oraligidagi tuhtash — nafasni saklashda deb kursatishadi. Usha nafasni saklash yoji Olloh bilan birikuv nuktasidir. Bu kuvvatni tutish va yegalik kilish raksu sa`mo tizimi va shakli sharshara — mantraning mukammal ijrosi davomida amalga oshadi.

So`fiy ajtadi:
— Men raksga tushayotgan yedim. Harakatlarim uta nafis yedi. Karshimda dushman pajdo buldi. U kukdisdan huyum kildi. Men yesa raks tushishni davom yetaverdim. Negadir dushman loshi pojimda yonsiz yotardi. Men dushmanimga dikdatimni bulmadim. Uz ishimni davom qildim.

So`fiyning: «Men kuchaga chikmaj donishmand bulaman, jangga kirmasdan jangchi bulaman», dejishi ham shundan. Uning kuchi — olij darayadagi ichki, ruhij kuvvatni pajdo kilishida va bu kuvvatni boshkarib, ishga sola bilishida.

So`fiy jang san`ati kishiga Olloh bergan, lekin uning kungil tubida mudrab yotgan mohiyat va darayani ruyobga chikarib, mukammal holga keltiradi. So`fiy benihoya katta kuch-kudratga, bilimga yega buladi.

Ma`lumki, shariatda shajton bilan kurashiladi. So`fiy yesa uzi bilan uzi jang qiladi, kurashadi. So`fiy jang san`ati ana shu kurash tizimi asosiga kurilgan.

Kupgina jang san`ati tizimlarida asosij ye`tibor tashki karama-karshiliklarni engish uchun turli moslamalardan fojdalanib, ogir toshlarni kutarib mashklar bayarib, shuning yevaziga organizmni kuchli kilishga karatiladi. So`fiy jang san`atida yesa odamning ichki holatida karama- karshilik tizimini yaratishga harakat kilinadi. Ya`ni So`fiy o`z ichidagi karama-karshilikni enguvchi kuvvat tizimini pajdo kilib, ana shu yarayondagi kurashning hosilasi yevaziga organizmni uta kuchli holatga keltiradi. Bu kuvvatij sinch So`fiyni uzok, muddat ogir mashkdarni bayarishga, kuchli zarbalarni kajtarishga bardoshli qiladi. Bir suz bilan ajtganda, ichki kuvvat tizimi jigindisi So`fiyning yenergetik kalkrni va kurolidir.

So`fiy jang san`atida pir — ustoz avvalo uz muridi — shogirdidagi botinij jang tizimi katlamini ujgotadi. Pir shundaj deb uktiradi: «Sen hech kachon organizmni ma`lum koliplardagi harakatga urgatma, aksincha, uni shundaj tajyorlaginki, harakatlar tugilsin». Bu erda karatye, tayekvondo yoki boshka tizimlardagi kabi mahsus katalar yuk. «Kulni bund ok kuj, mana bu erga ur», deb urgatilmajdi. So`fiy jang san`ati organizmning ichki kuvvat tizimini ishga tushirish va ahborot kirgiza olish orkali harakatlar pajdo kilishga yunaltirilgan. So`fiy jang san`atini yegallagan odam shundaj harakatlar qiladiki, hatto uzi ham hajron kolishi mumkin. U hech kachon bir harakatni ikkinchi marta kajtarmajdi. So`fiy jangchi togdaj turadi, darahtdaj usadi, suvdaj okadi, shamoldaj eladi. U har qanday sharoitda uz holini mukim saklajdi.

Odatda, So`fiy jang san`ati tizimida harakat shakllari, ya`ni shakli harakat uch boskichga bulib kursatiladi. Bular: ilohij shakli harakat, kuvvatij shakli harakat, jismoinj shakli harakat.

Ilohij shakli harakat mavyud harakatlarning olij boskichi bulib, fakat So`fiy jang san`atigina tulaligicha ushbu darayaga yerisha oladi. Birgina kung-fu tizimidagi ajrim yelementlar bu shakli harakatga ujgun kelishi mumkin.

Kuvvatij shakli harakat navbatdagi boskich bulib, buddavij dunyokarash tizimidagi mukammal tamojillar uni yuzaga chikarishga imkon beradi. Kung-fu, kempo, jiu-jitsu tizimlariga boglik. harakatlar mana shu boskichda turadi.

Jismonij shakli harakatga boksdan tortib karatye, tayekvondogacha bulgan hamda boshka tizimlar boglik. bulib, ularda mahsus urgatiluvchi kata va zarba usullari mavyud.

Aslida olij boskich — ilohij shakli harakat uzidan kejingi boskichlar — kuvvatij va jismonij shakli harakatlarni ham kamrab oladi. Lekin kuji boskich darayasidagi tizim yukori boskichga chikish dasturiga yega emas. Olij matematikani yegallagan odam turt amalni, olim alifboni takrorlashi shart bulmaganidek, So`fiy ham jismonij harakatlarga kajtishga yehtiyoj sezmajdi. Olij kuvvat bilan boglangan So`fiy jismonij kuvvat mashkdarini har kuni, surunkali bayarishi shart emas. Ilohij shakli harakat tizimi uni doimij formada sakdab turadi.

So`fiyning ilohij shakli harakat hrlini doimij saklab turishiga imkon beradigan uchta bir-biri bilan uzvij boglik mahsus mashk tizimi bor. Bular: tup tizimi, arkrn tizimi va taek tizimi.

Ushbu mashklardan tup tizimi — plastikani, arkrn tizimi — statikani, taek, tizimi yesa — dinamikani urgatadi.
Bunda plastika — tup bilan bayariluvchi mashklar vositasida ichki kuvvat kanallari ochiladi.
Statik yarayon — arkon tizimi ochilgan kuvvat tizimlariga ichki kuvvatni yojlashtirish imkonini beradi.
Dinamika yarayoni — taek tizimi plastik yarayonda jigilgan ichki kuvvat tizimini ishlatishni yo`lga kuyadi.
Mashklarni bayarishda mazkur yahlit zanjirning biror-bir halkasi tashlab ketilsa, kishi kijin ahvolda kolishi mumkin.

Tup va taek tizimidan behabar holda arkon mashklarini bayarayotgan muridni kuzatib pir shundaj tanbeh beradi: «Sen statik mashklarni bayaryapsan. Statika senda katta kuvvat jigdiradi. Sen yertaga bu kuvvatni ishlata olmajsan. Jigilgan kuvvat seni nobud kilali. Avval mana bu tup, sung arkon bilan ishla. Kejin tayokka ut. SHunda mukammal tizim hosil buladi».
Odamning ichki kuvvatini harakatga keltirib, uni olij kuvvat bilan boglab, ilohij shakli harakat maqomiga etkazish yo`llari va usullari fakat So`fiy jang san`ati tizimida mavyud.

So`fiy jang san`atida zikr
Zikr — bu toza yavohirdir.

So`fiy matali

So`fiyning ichki kuvvatni ujgotib, uni harakatga keltirishida zikr muhim vosita hisoblanadi. So`fiy jang san`atining boshka tizimlardan farki jihatlaridan biri ham unda mukammal zikr tizimining mavyudligidir.

Hush, zikr nima?
Zikr suzi yeslash, tilga olish degan ma`nolarni bildiradi. Zikr ajtmok yesa Tangri nomini tuhtovsiz tilga olmokdir. Zikrda bulmok — Tangri nomini ajtib, uni yeslash barobarida, ana shu ruhij yarayonda voke` yashamokdir.

Zikrning yashirin va oshkora usullari mavyud.
Zikr So`fiy jang san`atining asosij ustunlaridan hisoblanib, u orkali ichki kuvvat tizimi ishga tushiriladi. Natiyada inson a`zoi badanidagi tugma ilohij shaklij harakatlar tizimi ujgonadi.

Inson organizmiga mahsus harakat mashklarini urgatmaj, ularni badanda pajdo kilish zikr asosida amalga oshiriladi.

Zikrda nafas tizimi uzak masala hisoblanadi. Zikr ajtish barobarida nafas olish, nafas saklash va chikarishning uziga hos tehnologiyasi ishlab chikilgan bulib, ushbu yarayon olij kuvvat bilan boglanish, kushilish va sajr kilish barobarida kechadi.

Zikr ajtilayotganda ilohij suzlar, ilohij nafas va ilohij fikr kelishining tugrilanishi muhim. YA`ni avvalo kilinayotgan harakatga mojillik nafasda bulishi kerak. Ushbu nafasdagi mojillik fikrdan utishi lozim va fikr tepadan ilohij ilhom bulib kujilishi maksadga muvofikdir. Zikr ana shu ujgun yarayonda chinakam vokelikka ajlanadi va bu asosda So`fiy jang san`ati ham rivojlanib boradi.

Bu urinda So`fiy jang san`ati pirlaridan biri Akbar boboning kujidagi suzlarini yeslash yoiz: «Inson doimo harakatda va mukammallikda bulishi kerak. Bu insondagi iyobij va salbij kuvvatlarning mukammalligidir. Bu mukammallik kuyoshdagi issiklik va erning sovukligidagi mukammallik bilan teng bulishi kerak. Sen harakatdan tuhtamagin. YErtalab turganingda kuyosh chikayaptimi, demak dunyo yashayapti. Ujgonganingda nafas olyapsanmi, demak sen yashayapsan. Harakat kil! Faol holatda bul!»
So`fiy jang san`ati insonni ana shu akidalar asosida barkamollikka undajdi. Bu yo`lning yo`l-yurikdarini urgatadi.

2. Yassaviy yunalishi va So`fiy jang san`ati.

So`fiylik shunday bir kunki, bunda kuyoshga ehtiyoj yo`qdir.
So`fiylik shunday bir kechaki, bunda oyga ehtiyoj yo`qdir.
So`fiylik shundayin bir yuqlikki, bunda hech bir borliqqa yehtiyoj yuqdir.

Shayh Abdulhasan Hakkoniy

So`fiy jang san`ati avvalambor So`fiylikning Yassaviy yunalishi bilan chambarchas boglik. Yassavijlik va So`fiy jang san`ati Amir Temurning ruhij tayanch manbalaridan, kamolot dasturlaridan hisoblangan. Bir kishining unlab, yuzlab dushmanlarni engishi Amir Temur davri jangchilari uchun odatij hol bulgan. Amir Temur lashkarida «Ming askar» jang tizimi mavyud bulgani hakidagi ma`lumotlar ham fikrimizning isbotidir.

«Ming askar» jang tizimi an`analarini avloddan-avlodga utkazib kelayotgan Mashrab Yumanazarovning ota-bobolari Amir Temur davrida usta ucharlar, ya`ni uzok masofalarga podsholik habarlarini etkazuvchi choparlar bulishgan. «Ucharlik» tizimi So`fiy jang san`ati va umuman So`fiylik amaliyotida keng tarkalgan. Odatda pir uz shogirdlaridan birini ot-ulov bilan bir necha haftada borib kelish mumkin bulgan erga mahsus dastur bilan ilhrmlantirib yunatgan. Murid bu uzok, yojga bir-ikki kunda borib kashtan.

Yassavij hazrat davrlarida arra zikri yeng baland ovozda ajtilgan.
Yassavij tarikatida rakru samo` muhim urin tutgan.
Ajtadilarki, Yassavij hazrat rakru samo`ga tushganda oyokdarining zarbidan er larzaga kelib, shaharning narigi chekkasidagi odam ham erning silkinib turishini sezgan.
Yassavij tarikatining yana bir muhim jihati shundaki, u ayollar rakru samo`da ishtirok yetishini ragbatlantirib, bunga keng yo`l ochib bergan. Natiyada ayollardagi tabiij manfij kuvvat davradagi yerkaklarning musbat kuvvati bilan ujgunlashib, zikrda uta kuchli ilohij kuvvat birligini hosil kilgan. Zikrning yozibasi ortib, mukammal tizimga ajlangan.

Yassavij yunalishi butun Markazij Osiyo, Sharkij Turkiston va boshka musulmon mamlakatlari sarhadlariga keng yojilgan. Hak va xaqiqat yo`liga kirgan shahslar yon-atrof va uzok-uzokdardan YAssavij markazini izlab kelib, sabok olib, uz yurtlarida bu tarikat asoslarini keng yojishgan.

Tarikat yo`lini tutgan darvesh dunyoning u burchidan bu burchiga ilm izlab yuravergan. Darveshning safari oson kechmagan. U istajdimi, istamajdimi, ikdim, tabiat, turli hajvonlar va odamlarning tusigiga duch kelgan. Darvesh bu tusiklarga tajyor bulishi, ularni engib utishi talab yetilgan. Utgan zamonlarda bugungidek yo`llar, ulovlar, aloka vositalari yuk yedi. Bunda So`fiyning yoniga oro kiruvchi kurol So`fiy jang san`ati bulgan. Yassavij tarikatida So`fiy jang san`atining mukammal tizim sifatida shakllanishining asosii sabablaridan biri ham mana zarurij yehtiyoj bulgan.

Yassavij tarikati an`analari zamonlar osha bugungi kungacha davom yetib kelmokda. Yumladan, Hitojning Majnun viloyati ahrlisi hazrat Yassavijni uzlarining piri va So`fiy jang san`atining asoschisi sifatida biladilar, ye`tikrd qiladilar. Hitojliklar bu ahrlini Hu-inlar deb nomlashadi. Hu-inlarning jang tizimiga ular «Yanchun mejnun chuyan», ya`ni «Majnun viloyatidagi tez kaldirgochlar boksi» deb nom berishgan.

Kaldirgoch Yassavij tarikati, hususan undagi jang san`atining asosii timsoli hisoblanadi. Kupchilik urinlarda So`fiy jangchilar kuchma ma`noda kaldirgochlar deb ham yuritilgan.
So`fiy jang san`atining pirlari kaldirgochni uz ta`limotlarining falsafij, amalij hossalarini ifodalovchi timsol, obraz darayasida talkin yetishgan.

Kaldirgoch hosiyatli, favkulodda hususiyatlarga yega bulgan, uta nodir kush hisoblanadi. Avvalo kaldirgoch hamma yojda uzini kursatavermajdi. Tujkusdan uchib kelib, yana birdan gojib bulishi bilan hammani hajratda koldiradi. Hech kachon kaldirgochning bir chizik bujlab tekis uchganini kurmajsiz. Uning harakat tizimi shu kadar rang-barang, tez va oddijki, uni kuz bilan ilgab chamalash yuda mushkul.

Kaldirgochning So`fiylar dikdat-ye`tiborini tortgan asosii jihati ham ana uchish — harakatlanish tizimidir. So`fiylar odam huyajralari kaldirgoch harakatiga ujgun harakat tizimini tiklasagina ilohij Olij kuvvat bilan boglanishi mumkin deb bilishgan va kaldirgochni ujgok. huyajraga kiyos kilishgan.

Kaldirgoch yerkinlikni sevuvchi, uta magrur kush. Uni boshka kushlardek kulga urgatib bulmajdi.
Kaldirgoch uta pokiza kush. U toza yojga in kujib bola ochadi. U bir honaga kamab kujilsa boshka kushlardek duch kelgan yojni iflos kilavermajdi. Fakat bir erga ahlatini tashlajdi. Bundan tashkari, u duch kelgan narsani eb ketavermajdi. Asosan dehkrnchilikka zarar etkazadigan hasharotlar bilan ozikdanadi. Kaldirgochning pokizaligi shundaki, u botkoklarga kunmajdi, iflos suvlarda chumilmajdi.

Kaldirgoch timsoli va halk amalij san`atidagi bodomgul, tumor belgilari uz navbatida kutblar birligini butun borlikning asosi va manbai deb anglash tizimining ifoda shakllari hisoblanadi.
So`fiy jangchi kutilmaganda kaldirgoch harakatlariga ujgun jang usullarini kullab, yuda tez va kiska vakt oraligida rakibini maglub yetadi. Kurolsiz, yolgiz So`fiy jangchi unlab kurolli dushmanlarni kurolsizlantirib, uzi hech bir ziyon-zahmat tortmaj davradan chiqadi.

So`fiy jangchi uz kuchini kuz-kuz kilmajdi. Birovga ziyon-zahmat etkazmaslikka intiladi. Boshkalarga uji, suzi, amali bilan yahshilik kilish harakatida buladi.
So`fiy jang san`atida kupchilik hatti-harakatlar k.aldirgoch h.arakatlariga ujgun keladi. Hususan, bu «Yanchun Mejnun chuan» tizimida anik sakdangan. Shuningdek, uning tub asoslari kadim jang tizimi va So`fiy jang san`ati bilan alokador «Lazgi», «Beshkarsak» raqslaridagi bir kator harakat tizimlarida ham yakkol kuzga tashlanadi.
Kaldirgoch So`fiy jang san`ati va So`fiylikning harakat tizimini ifodalovchi timsoli bulsa, tut darahti So`fiy jang san`ati va So`fiylikning nisbatan turgun hrlatini uzida muyassam yetuvchi timsollardan biri hisoblanadi.
Avvalo tut uziga hos tabiij hususiyatlari — issigu sovukda, suvsizlikka chidamliligi, kukarish uchun mahsus yoj, sharoit tanlamasligi, odamzot, hajvonot, parrandayu darrandalarga birdek fojda keltirishi, bargiyu mevasi, shoh-shabbasi, tanasining har sohada keng ishlatilishi bilan kadr li. Bir suz bilan ajtganda, tut butun borligi bilan So`fiy hayotiga ujgun daraht.

Tut darahtini uzbek halki mukaddas deb biladi. Tutdan bolalarga beshik yasaladi.
Soz ustalari kupgina cholgu asboblarining kosalarini bevosita tutdan yunadilar.
Tutdan So`fiy jang san`ati amaliyotida turli kurol-aslahalar yasashda ham keng kullanilgan.
So`fiy jang san`atida kurolga So`fiy jangchi tan a`zolarining uzvij davomi sifatida karaladi. Uz navbatida, kurol-aslahani So`fiy kuvvatiga moe kuvvatli materialdan tajyorlashga ham alohida ye`tibor beriladi. SHu sababli kupgina najza, jang tayokdari, tukmok. va uk-yojlarning kismlarini tajyorlashda tutdan keng fojdalaniladi.
Bizda chirojli yozuv shakllariga «husnihat» va ularni bituvchilarga «hattot» dejiladi.
Husnihatning mukammal san`at darayasidagi namunalarini kurgan va ukigan kishi ham hattotdan kam bulmagan darayada kuvvat oladi. Masjidu Madrasa, muhtasham saroj va binolar peshtokdari, devorlarini husnihat bilan bezashdan kuzda tutilgan bosh maksad ham ana shundadir.

Ushbu yozuvlar fakat bezak bulib kolmaj, binoning kuvvat maidoniga uziga hos kuch kupshb, uning yozibasi, iyobij ta`sir kulamini yanada oshirishga, salbij nazar va ta`sir lardan himoya kil ishga ham hizmat qiladi.
Husnihat turlarini kashf yetuvchi va uning turfa shakllarini iyod kiluvchi hattotlarning kupchiligi So`fiy bulgan. Aksariyat hat shakl va usullarining asosida So`fiylikdagi harakat tizimlari turishi ham buni isbotlajdi.
Mukaddas oyatlar, zikr suzlarining hatga kuchishi barobarida odam ichki dunyosining uzgarishi, ilohij kuvvatning huyajra darayasida ujgonib, uning harakatlar tizimini ishga solishi va bu harakatlarning kulga utishida husnihatning ham bekiyos hizmati borligini yahshi bilgan So`fiylar husnihat namunalaridan h.ar taraflama unumli fojdalanganlar. SHu bilan birga, husnihat vositasida turli-tuman ilohij harakatlar ham ujlab chikarilgan. Bu So`fiy jang san`atining yanada mukammallashuviga hizmat kilgan.

So`fiy jang san`ati harakatlar tizimidagi «Huvva», «Alif», «Lom» shakli harakatlari odamning ilohij holat va zikrga kiska muddatda kirishiga imkon yaratgan.
So`fiylar husnihatni ilohij ibodat shakllaridan biri sifatida kadrlaganlar va uz amaliyotlarida keng kullaganlar.

3. So`fiy tabobati va So`fiy jang san`ati.

Soglom inson Alloh taoloning mukammal asaridur.

So`fiy maqomi

So`fiy jang san`ati hakida gapirganda So`fiy tabobatiga tuhtalmaslik mumkin emas. CHunki har bir So`fiy tabobatni bilishi va tabib bulishi shart. So`fiy birinchi navbatda uzini, krlaversa oilasini, imkoni bulsa boshkalarni ham davolash krbiliyatiga, kuvvatiga yerishishi kerak.

So`fiy tabobatida asosij ye`tibor inson organizmining Olloh tomonidan berilgan ichki himoya (immun) tizimini kuvvatlantirib, rivojlantirishga karatiladi. So`fiy tabobatida kishi organizmidagi dard jismonij, fiziologik, yenergetik va ruhij darayada urganilib, uni davolashning asosij usullari keng mikyosda ishlab chiqiladi va uni davolashda shifobahsh giyohdar, So`fiy gimnastikasi, nafas olish mashkdari, massaj hamda turli duolardan fojdalaniladi.

Ma`lumki, jangda ruhij yarayon muhim ahamiyat kasb yetadi. Tabobatni bilmasdan insonga ruhij, yenergetik ta`sir utkazish uta mushkul. CHunki rakibning har bir yenergetik markazini, uning tomirida okayotgan konning darayasini, miyozini bir karashda sezib, anglab olmagan jangchi tavakkalchiga ajlanadi. So`fiy jangchi yesa rakibini bilib, uning kajsi kuvvat markaziga qanday ta`sir kilish kerakligini, jangni kajsi yusinda tashkil yetish maksadga muvofikdigini, uzi va rakibining kuvvati, miyozi, ruhij holatini solishtirib, urganib ish kuradi. Kolaversa, jangda kajsidir darayada turli zarbalar natiyasida tibbiy yordamga yehtiyoj tugiladi. Ana shunda So`fiyning tibbij bilimlari askrtadi.

So`fiy tabobati So`fiy jangchilarni tajyorlashda, mahsus mashgulotlarni utkazmsh, mashklar bayarish, shogirdlarning tanasini kerakli giyohdar yordamida pishitish va ularning imkoniyatlarini bilib muomala kilishda ham keng kullaniladi.

So`fiy uzini uzi kashf kilish barobarida, dard tortmaj barcha dardlarni tanijdi. Bu urinda uning huyajra darayasida ujgokligi va fahmu farosatining olij makrmga etganligi barcha imkoniyat yeshiklarini ochadi.

So`fiylik va So`fiy jang san`atida ovkatlanish masalasiga alohida ye`tibor kdratiladi. So`fiylar bugun bizda urf bulgan bir kunda kat`ij uch bora ovkatlanish kerak, degan an`ananing tarafdori emas. Ular kishi kungli tusagan, ya`ni jism talab yetgan vaktda ovqatlanish lozim, degan hakidaga amal kilishadi.

So`fiy ajtadi: «...shundaj ovkatlanish kerakki, tagin shuncha ovkat ejish imkoni kolsin. Ejilgan taom kishini zuriktirib, lanj ahvolga solmasin va ovkatlangandan sung ham jangchi bemalol uzok muddat jang kila olish kobiliyatini yukotmasin».

So`fiy taomnomasida poliz mahsulotlari va meva-chevalarga asosij urin ajratiladi. Hazmga salbij ta`sir kiluvchi hamirli, elli ovqatlarni kam istemol kilish tavsiya yetiladi.
Halkda «emak — demakdur» degan bir dono nakl bor. Kishining uji, suzi, amal iga emakning ta`siri katta. Pok taom kalbning pokligiga hizmat qiladi.

4. Xalq raqs, o`yini tomoshalari va so`fiy jang san`ati.

Meni to`g`ri yo`lga boshla,
Va u adashganlar yo`li bo`lmasin.

Donishmand So`fiy suzi

So`fiy jang san`ati mohiyatan ibodat hisoblanadi. Aslini olganda raks, ujin va tomoshalar ham uziga hos ibodatdir. Ana shu mohiyat uzanida bu hodisalar bir-biriga chambarchas boglanadi.
Mana bu uzbek halk raksi «Pichok ujin» deb ataladi. Bu raks yesa — «SHamshir ujin» raksi. «Najza ujin» raksi. «Taek ujin» raksi.

Ushbu jang kurollari bilan ijro yetiluvchi rakslar hakikij jang usullari va mashklariga ujgun holda ijro yetilgan.
Shakli harakatning yeng yukrri darayada muyassam topgan turi bu raksdir. Safar tantanalari utkazilganligini isbotlovchi kddimij «Lazgi» ujini hrzirgacha ujnalib, harbijlik harakatlarini uzida sakdab kelayotir.

Bu uiinda rakdos kullarini govori kutarib, asta-sekin barmoklarini muzika taktlariga soladi. Uzi yesa guyo rakibiga kdragandaj karab, gavdasini kimirlatmaj tutib turadi. Bir necha takt utgach, kul uchi harakatiga gavda harakatini kushadi. Kejin birdan dushmanga tashlanishga uzini safarbar kilgan jangchidaj majda kddamlar bilan yugurib, kul barmokdarini ujnatib, kdrs urishni tezlatib, lashkarlarning jang 1dilayotgan hrlatini ifodalajdi.

Rakdos ujin ohirida rakdbi ustidan krzonilgan gal aba, yadal kurash va mehnat natiyalarida yerishilganligini kul, oyok,, tana va bopshha mimik harakatlarda ifodalab beradi.
Kdrsak chalib ritm-usul hrsil k,ilish va unga moe harakatlar topib ujnash «Kdrsak ujin»ning harakterli belgisidir.
Yeng muhimi shundaki, barcha hildagi rak,s va undagi h.arakatlar insonni tanballashib, lok,ajd h.olatga tushib krlishdan asrajdi. Uning h.uyajra darayasida ujgok, turishiga imkon yaratadi. Ana shu nuqtada halk, rak,slari va So`fiy jang san`ati mohiyatan ujgunlik kasb yetadi.

5. So`fiy jang sa`ati va kurash.

Bu dunyoda golib va maglub bulmajdi, fakat yashashga va kurashishga urgan.

So`fiy ugiti

Halkimiz orasida kadim zamonlardan kelayotgan shunday sport bellashuvlari mavyudki, ulardagi mashk usullari inson tani va ruhini chiniktirishda ahamiyati jihatidan So`fiy jang san`atiga ujgunlashib ketadi. Bu hil sport turlaridan yeng ye`tiborlisi kurashdir.

Kurash ikki da`vogar rakdbning ma`lum an`analashgan koidalarga amal kilgan holda uzaro bellashuvi, kuch sinashishidir. Bunda rakiblar kul, kukrak, bosh, oyok, yordamida turli usullarni ishlatib, biri ikkinchisining kuragini erga tekkizishi talab yetiladi.

Uzbekda kurashning ikki turi mavyud. Biri — bellashuv (fargonacha usul), ikkinchisi — chalish (buhorocha usul).
Tomosha va musobaka kurashlarida kullaniluvchi usullar So`fiy jang san`ati usullariga nisbatan yakin kelsa, jang kurashi kup jihatdan So`fiy jang san`atiga ujgunlashib ketadi. Kurashni jang san`atiga tajyorgarlik boskichi sifatida bahrlash mumkin.
Kurash keng ma`noda hamma uchun, So`fiy jang san`ati yesa hoslar, ya`ni har tomonlama kamolga etgan shahsgina yegallashi mumkin bulgan yuksak darayadir.

So`fiy jang sa`atida ustozning urni va ahamiyati.

Tanani harakat qlishga o`rgatma, badanni shunday tayyorlaginki, u ilohiy harakat tug`dirsin.

So`fiy jang san`ati ustozining yukorida keltirilgan dono ugiti zamirida jangchilik kobiliyatini rivojlantirish uchun muhim bir asos zohir. Bu jang tizimida vaktni har hil sportga taallukli mashklar bayarishga sarflab, inson kobiliyatini ma`lum chegara doirasiga kiritib kujish yoiz emas, aksincha, badandagi Alloh taolo ato yetgan va yashirinib yotgan yukrri darayadagi obrazlarni yaratish, karshilikni sezmaslik, uni yuk kila olish, uni badanga iyobij kuvvat sifatida yojib yuborish maksadga muvofikdir.

So`fiy jang san`ati mashqlari:
Ajlana shaklida tizilgan tukdiz tosh ustida turli hil ogirlikdagi toshlarni kutarib, muvozanatni saklagan hrlda yurish.
Kilich, taek va boshka kurollar bilan tukdiz tosh ustida jang usullarini takomillashtirish.
Tosh kutarish.
Har hil holatda — orkaga, nga, pastga tosh uloktirish.
Tezlikni rivojlantirish, elkadagi kuchni mustahkamlash uchun arkonga boglangan tosh bilan mashklar bayarish.
Tik holatda va ot ustida kamon otish.
Keng ochik daladagi kup kujlar orasidan yeng hurkagini sezdirmasdan tez ushlash.
Otda chopish va kupkaritozlik usullarini muntazam takrorlash.

Ustoz otangdan ulug`.
Xalq maqomi Alloh taolo ilm, kasb va hunar urganish uchun mahsus tanlangan odamlar - ustozlarga ilhrm yo`li bilan muajyan yunalish berib kuyadi. Ustozlik darayasi yuksak daraya bulib, ichki ruhij, kuvvatij tizim bilan bevosita boglik.

Murakkab, ilohij, ruhij tizimlarni ma`lum bir tajribali, bilimli ustozdan yegallamasdan bu sohada muvaffakiyatga yerishib bulmajdi.

So`fiy jang san`ati kup kirrali, tarih, falsafa va millijlikka asoslangan tizim. SHuning uchun ham mazkur jang san`ati bilan shugullanmokchi bulgan odam unga har tomonlama puhta yondashgan holda, yahshi bir ustoz kulidan markam ushlamogi lozim.